Telkens er weer geschoten wordt in een Brusselse of Antwerpse wijk, klinkt dezelfde reflex bij politiek, justitie en politie: meer mensen en middelen, meer blauw op straat en zwaardere straffen. Een reflex die we al decennialang herhalen en die stilaan ook kleinere steden bereikt.
Onze drugswetgeving dateert van 1921. Meer dan een eeuw voeren we al oorlog tegen drugs. Het resultaat: nooit eerder was de wereldwijde drugsproductie groter, nooit eerder de omzet van criminele netwerken hoger, nooit eerder het geweld zo zichtbaar. Repressie alleen lost het probleem dus niet op. Integendeel: hoe harder we drukken, hoe explosiever de markt reageert.
Het wordt tijd om het geweer van schouder te veranderen.
Neem als overheid de controle over deze markt uit de handen van criminelen. Zij verdienen niet ondanks de illegaliteit van drugs, maar dankzij die illegaliteit: een verboden markt kent geen prijsconcurrentie via kwaliteit of service, enkel via geweld en intimidatie. Zolang er vraag is, zal er aanbod zijn en die vraag verdwijnt niet door een verbod. De mens is altijd al op zoek gegaan naar roesmiddelen. Reguleer je de markt, dan verdwijnt de woekerwinst die vandaag het risico op een jarenlange celstraf compenseert. Ook de Global Commission on Drug Policy trekt die conclusie: overheden die de markt terug in eigen handen nemen, verzwakken daarmee de criminele organisaties die er nu garen bij spinnen.
Wie in een wijk woont waar drugsbendes actief zijn, ervaart de gevolgen dagelijks: intimidatie, jonge kerels die geronseld worden als koerier, schietpartijen, … Die onveiligheid is niet het gevolg van drugsgebruik op zich, maar van de illegale, gewapende markt eromheen. Haal je die markt weg bij de criminaliteit, dan haal je ook het geweld weg uit de straat.
Regulering is geen vrijgeleide, geen “alles kan en mag”. Ze betekent kwaliteitscontrole, leeftijdsgrenzen, licenties, traceerbaarheid en strikte regels voor prijs en marketing. Reclame voor drugsgebruik hoort daar niet bij! Elk roesmiddel is schadelijk, ook de twee die we al lang gedogen, namelijk alcohol en tabak, en gebruik moet dus beperkt blijven, niet aangemoedigd.
Ook op vervolging valt winst te boeken. Elke drugszaak kost onderzoekscapaciteit, rechtbanktijd en celcapaciteit. Minder drugsgerelateerde vervolging betekent minder werklast voor politie en justitie, een lagere gevangenispopulatie en middelen die elders ingezet kunnen worden: preventie, zorg en de aanpak van de criminaliteit die overblijft.
Want dat is de kern van de omslag die nodig is: van verbodsmodel naar zorgmodel. Behandel problematisch gebruik als een gezondheidskwestie, met snelle toegang tot zorg, preventie, harm reduction en hulp zonder stigma. Decriminaliseer bezit voor eigen gebruik — niet omdat gebruik “goed” is, maar omdat criminaliseren de schade aantoonbaar vergroot. Portugal deed dat al in 2001: vijf jaar later waren de dodelijke overdoses met bijna een derde gedaald en het aantal nieuwe hiv-infecties met meer dan zeventig procent. Maar Portugal reguleerde de markt zelf niet, verkoop bleef strafbaar. Wie ook het geweld wil aanpakken, moet een stap verder durven zetten. Want de boutade “fair trade coke bestaat niet” klopt inderdaad. Maar fair trade koffie bestond vroeger ook niet en nu wel.
Laten we beginnen bij cannabis. Daar hebben we geen internationaal draagvlak voor nodig; dat kunnen we in dit kleine landje zelf aanpakken. Ook die productie en handel zijn gigantisch en het zijn dezelfde criminele netwerken die eraan verdienen. Reguleer die markt en je raakt hen waar het pijn doet: in hun portemonnee.
Succes zou niet gemeten moeten worden in meer inbeslagnames of meer dossiers, maar in minder overdoses, minder geweld, minder corruptie, minder rekrutering van jongeren, minder schade door gebruik en meer mensen die de weg naar zorg vinden. Tijd om de trots, het borstgeklop en de angst om verkiezingen te verliezen opzij te zetten, en het debat over een andere, moedigere boeg te gooien.
Namens SMART on Drugs, burgerbeweging die pleit voor een wetenschappelijk onderbouwd en menswaardig drugsbeleid:
Prof. Dr. Tom Decorte criminoloog UGent
Dr. Steven Debbaut criminoloog VUB en Erasmushogeschool Brussel
Gert Ongenaet drughulpverlener
Tino Ruyters directeur Free Clinic Antwerpen
Cis Dewaele lector en onderzoeker sociaal werk HOGENT
Pierrick De Schryver
Karel Geerts
…